0

Dấu hiệu server đang thiếu CPU: đọc load average, top, vmstat và phân biệt với thiếu RAM

Dấu hiệu server đang thiếu CPU thường bị nhận nhầm, vì website chậm có thể đến từ CPU, RAM, ổ đĩa hoặc chính ứng dụng, và mỗi nguyên nhân cần một cách xử lý khác nhau. Nâng CPU khi vấn đề nằm ở ổ đĩa là tốn tiền mà website vẫn chậm; ngược lại, tối ưu database khi CPU đã chạy hết công suất cũng không giải quyết được gì. Tin tốt là Linux có sẵn đủ công cụ để phân biệt: chỉ cần đọc đúng load average, các cột trong top và vmstat. Bài này hướng dẫn từng bước kiểm tra, cách đọc từng chỉ số và cách quyết định nên nâng CPU, tối ưu ứng dụng hay tìm nguyên nhân ở chỗ khác.

Bài này giúp bạn

  • Nhận ra 5 dấu hiệu server thật sự thiếu CPU.
  • Đọc đúng load average, %us, %sy, %wa, %st trong top.
  • Tìm ra tiến trình nào đang ăn CPU bằng pidstat.
  • Phân biệt thiếu CPU với thiếu RAM và nghẽn ổ đĩa.

Môi trường mẫu: Ubuntu 24.04, gói procps (có sẵn) và sysstat. Các con số trong bài là ví dụ minh hoạ cách đọc, không phải số đo của một server cụ thể.

Bước 1: Xem load average và số CPU

nproc        # số CPU (vCPU) server đang có
uptime       # load average 1, 5, 15 phút

Ví dụ kết quả:

4
 14:02:11 up 12 days,  3:41,  1 user,  load average: 7.85, 6.90, 5.12

Load average là số tiến trình trung bình đang chạy hoặc đang chờ được chạy. Trên Linux, con số này còn tính cả tiến trình đang chờ I/O ở trạng thái không ngắt được, nên load cao chưa chắc là do CPU.

Cách đọc nhanh:

Load average so với số CPU Ý nghĩa
Thấp hơn số CPU CPU còn dư
Xấp xỉ số CPU CPU đang được dùng gần hết
Cao hơn hẳn số CPU, kéo dài Có hàng đợi: hoặc thiếu CPU, hoặc nhiều tiến trình đang chờ đĩa

Ba con số 1, 5, 15 phút cho biết xu hướng. Ví dụ trên (7,85 > 6,90 > 5,12 trên máy 4 CPU) cho thấy tải đang tăng và đã vượt số CPU. Bước tiếp theo là xác định hàng đợi đó đang chờ CPU hay chờ đĩa.

Bước 2: Đọc dòng %Cpu trong top

top

Nhìn dòng %Cpu(s) ở phần đầu (nhấn phím 1 để xem từng CPU):

%Cpu(s): 82.1 us,  9.4 sy,  0.0 ni,  6.0 id,  1.2 wa,  0.0 hi,  0.3 si,  1.0 st
Cột Ý nghĩa Gợi ý khi cao
us Thời gian chạy code ứng dụng (user space) Ứng dụng đang tính toán nhiều: PHP, Node.js, Java, query phức tạp
sy Thời gian chạy trong kernel Nhiều system call, nhiều kết nối mạng, nhiều tiến trình tạo mới
id Thời gian rảnh Thấp kéo dài là CPU đang bận
wa Thời gian CPU rảnh nhưng đang chờ I/O đĩa Nghẽn ổ đĩa, không phải thiếu CPU
st Steal time: thời gian máy ảo muốn chạy nhưng máy chủ vật lý chưa cấp CPU Tài nguyên CPU của máy ảo đang bị chia sẻ

Dấu hiệu thiếu CPU rõ nhất: id gần 0, us + sy chiếm gần hết, trong khi wa thấp. Ví dụ trên (us 82, sy 9, id 6, wa 1,2) là đúng mẫu này.

Nếu wa mới là cột cao, CPU đang ngồi chờ ổ đĩa. Nâng CPU trong trường hợp này không giúp gì; hãy xem phần phân biệt với nghẽn đĩa bên dưới.

Bước 3: Xác nhận bằng vmstat

vmstat cho thấy xu hướng theo thời gian, tốt hơn một ảnh chụp từ top:

vmstat 2 10
procs -----------memory---------- ---swap-- -----io---- -system-- ------cpu-----
 r  b   swpd   free   buff  cache   si   so    bi    bo   in   cs us sy id wa st
 9  0      0 512000  80000 1900000   0    0     5    40 3200 5100 84  9  6  1  0

Các cột cần nhìn:

  • r: số tiến trình đang chờ CPU. r thường xuyên lớn hơn số CPU là dấu hiệu thiếu CPU khá đáng tin.
  • b: số tiến trình đang chặn chờ I/O. b cao cùng wa cao là dấu hiệu nghẽn đĩa.
  • si, so: dữ liệu đọc ghi swap. Khác 0 liên tục là dấu hiệu thiếu RAM.

Bước 4: Tìm tiến trình đang ăn CPU

sudo apt-get install -y sysstat

# CPU theo từng tiến trình, mỗi 2 giây, 5 lần
pidstat -u 2 5

# Hoặc sắp xếp theo CPU bằng ps
ps -eo pid,comm,%cpu,%mem --sort=-%cpu | head -11

Kết quả thường rơi vào một trong các trường hợp:

Tiến trình ăn CPU Hướng xử lý trước khi nâng CPU
php-fpm, node, java Profiling ứng dụng, thêm cache trang hoặc cache query
mysqld, postgres Tìm query chậm (slow query log), thêm index
Một tiến trình lạ không nhận ra Kiểm tra bảo mật: tiến trình đào coin hoặc mã độc
Nhiều tiến trình ngắn tạo liên tục Cron chạy quá dày, script gọi lặp

5 dấu hiệu server đang thiếu CPU

Gom lại, server thật sự thiếu CPU khi thấy cùng lúc nhiều dấu hiệu sau, kéo dài vào giờ cao điểm chứ không chỉ vài giây:

  1. Load average cao hơn số CPU trong nhiều phút.
  2. Trong top, id gần 0 còn wa thấp.
  3. Trong vmstat, cột r thường xuyên lớn hơn số CPU.
  4. Thời gian phản hồi tăng theo số người dùng đồng thời, giảm ngay khi lượng truy cập giảm.
  5. pidstat cho thấy tiến trình ứng dụng hoặc database dùng CPU cao liên tục, và đã thử tối ưu ở mức hợp lý.

Riêng st (steal time) cao kéo dài là trường hợp đặc biệt: CPU của máy ảo đang bị tranh chấp ở tầng máy chủ vật lý. Tối ưu ứng dụng không giải quyết được; cần trao đổi với nhà cung cấp hoặc đổi sang gói có CPU dành riêng.

Phân biệt thiếu CPU, thiếu RAM và nghẽn ổ đĩa

Chỉ số Thiếu CPU Thiếu RAM Nghẽn ổ đĩa
top us/sy cao, id thấp available thấp trong free -h wa cao
vmstat r > số CPU si/so khác 0 liên tục b cao
Log kernel Không có gì đặc biệt Có oom-kill Không có gì đặc biệt
Biểu hiện Chậm đều khi đông người Chậm dần, tiến trình bị tắt đột ngột Query và ghi file chậm dù CPU rảnh

Lưu ý: thiếu RAM có thể gây ra triệu chứng giống thiếu CPU, vì khi swap nhiều, kernel tốn CPU để quản lý bộ nhớ và wa cũng tăng. Vì vậy hãy luôn xem free -h và cột swap trước khi kết luận.

Lỗi thường gặp

Các tình huống dưới đây là ví dụ minh hoạ tổng hợp, không phải sự cố có số liệu cụ thể.

Lỗi Hậu quả Cách tránh
Thấy load cao là nâng CPU Không nhanh hơn nếu nghẽn ở đĩa Xem wa và cột b trong vmstat trước
Chỉ nhìn top một lần Kết luận theo một đỉnh tải ngắn Dùng vmstat 2 10 hoặc theo dõi vài phút
Bỏ qua tiến trình lạ Bỏ sót mã độc ăn CPU Kiểm tra mọi tiến trình không nhận ra trong pidstat
Nâng CPU khi st cao Vẫn bị tranh chấp ở tầng vật lý Hỏi nhà cung cấp về CPU dành riêng
Quên tối ưu query chậm Tốn CPU cho database không cần thiết Bật slow query log, thêm index

Câu hỏi thường gặp

Load average bao nhiêu là cao? Không có con số chung, phải so với số CPU từ nproc. Load bằng hoặc thấp hơn số CPU thường ổn; cao hơn hẳn và kéo dài thì cần kiểm tra tiếp wa để biết đang chờ CPU hay chờ đĩa.

CPU 100% trong vài giây có sao không? Thường là bình thường, ví dụ lúc cron chạy hoặc cache được làm mới. Chỉ đáng lo khi CPU cao kéo dài và đi kèm thời gian phản hồi tăng.

Nên nâng thêm bao nhiêu CPU? Dựa vào cột r và load average lúc cao điểm: nếu hàng đợi thường gấp đôi số CPU, tăng gấp đôi là điểm khởi đầu hợp lý, sau đó đo lại. Trước khi nâng, hãy chắc rằng tiến trình ăn CPU đã được tối ưu ở mức hợp lý.

Kết luận

Dấu hiệu server đang thiếu CPU là load average vượt số CPU kéo dài, id gần 0 trong khi wa thấp, và cột r trong vmstat thường xuyên lớn hơn số CPU. Nếu wa cao, vấn đề nằm ở ổ đĩa; nếu swap hoạt động liên tục, vấn đề nằm ở RAM. Trước khi nâng cấu hình, hãy dùng pidstat tìm tiến trình ăn CPU và tối ưu ở mức hợp lý, và để ý st nếu server là máy ảo. Bài trước trong series Cloud Server cho dev đã hướng dẫn cách tính RAM; kết hợp cả hai bài sẽ giúp bạn chọn cấu hình dựa trên số đo thay vì phỏng đoán.


All rights reserved

Viblo
Hãy đăng ký một tài khoản Viblo để nhận được nhiều bài viết thú vị hơn.
Đăng kí