Thay Vì Bán PC Cũ Với Giá Bèo, Hãy Tặng Cho Học Sinh Trung Học
Tản mạn
Có những hôm ngồi lướt qua các shop bán PC cũ, thấy mấy con máy Core i5 đời thứ 6, RAM 8GB, SSD 256GB được rao bán với giá 2-3 triệu kèm Windows bản quyền... Mình tự hỏi:
"Với hiệu năng tầm này, liệu người mua có thực sự hài lòng không?"
Rồi lại nghĩ đến những đứa em, đứa cháu đang học cấp 2, cấp 3 muốn học lập trình mà không có máy tính để thực hành. Trong khi đó, hàng ngàn chiếc PC "hết hạn sử dụng" từ các công ty, cơ quan nhà nước vẫn đang nằm chờ thanh lý...
Bài viết này là suy nghĩ của mình về một hướng đi khác: Thay vì bán PC cũ với giá bèo, tại sao không tặng cho học sinh và để các em tự cài Linux?
PC Hết Khấu Hao — Tài Nguyên Bị Lãng Phí
Quy tắc khấu hao tại Việt Nam và Nhật Bản
Ở Nhật Bản, theo quy định thuế, PC (máy tính điện tử) có thời gian khấu hao là 4 năm. Điều này có nghĩa:
| Mức giá | Cách xử lý kế toán |
|---|---|
| Dưới 100,000 yên (~17 triệu VND) | Chi phí tiêu hao, ghi nhận ngay |
| 100,000 - 300,000 yên | Tài sản khấu hao nhanh |
| Trên 300,000 yên | Khấu hao theo quy định (4 năm) |
Tại Việt Nam, theo Thông tư 45/2013/TT-BTC, máy tính cũng có thời gian khấu hao tương tự: 3-5 năm tùy loại.
Kết quả là gì?
Sau 4-5 năm, trên sổ sách kế toán, những chiếc PC này có giá trị bằng 0 đồng. Nhưng thực tế, chúng vẫn chạy ngon lành!
Ví von đời thường
Hãy tưởng tượng bạn mua một chiếc PC mới. Sau 5 năm, theo sổ sách công ty, chiếc PC này "hết giá trị". Nhưng thực tế, nó vẫn chạy được, bạn vẫn dùng để code vèo vèo :v.
Một chiếc máy Core i5 thế hệ 6-7, RAM 8GB, SSD 256GB — sau 4 năm vẫn đủ sức để:
- Lập trình web, mobile
- Chạy Docker containers
- Học Linux, networking
- Làm server nhỏ trong mạng LAN
Vấn đề là: Những chiếc PC này thường được bán cho các shop đồ cũ, cài lại Windows, rồi bán với giá "tầm tầm". Người mua thì không hài lòng vì hiệu năng, người bán thì không lời bao nhiêu.
Một Hướng Đi Khác: Tặng Cho Trường Học
Tại sao không bán mà lại tặng?
Mình nghĩ thế này:
Nếu bán:
- Giá bán thấp (vì hiệu năng không còn "hot")
- Phải cài Windows bản quyền (tốn thêm chi phí)
- Người mua kỳ vọng cao → dễ thất vọng
- Vài năm nữa Windows hết support → thành "rác điện tử"
Nếu tặng cho trường học:
- Không cần Windows (học sinh sẽ tự cài Linux)
- Trở thành công cụ học tập thực sự
- Doanh nghiệp được ghi nhận CSR (Corporate Social Responsibility)
- Học sinh có cơ hội tiếp xúc với IT thực tế
Đề xuất: Chỉ cần 10-20% số PC thanh lý được tặng cho trường học (sau khi xóa sạch dữ liệu), đã là một nguồn tài nguyên khổng lồ cho giáo dục.
Quy trình đề xuất
Doanh nghiệp/Cơ quan
↓
Xóa sạch dữ liệu (DBAN, nwipe)
↓
Kiểm tra phần cứng cơ bản
↓
Tặng cho trường học
↓
Học sinh tự cài Linux
↓
Học tập, thực hành, sáng tạo
Việc Đầu Tiên: Tự Tay Cài Linux
Tại sao không cài sẵn?
Đây là điểm mình muốn nhấn mạnh nhất:
Đừng cài sẵn hệ điều hành. Hãy để học sinh tự làm.
Nghe có vẻ "ác" nhỉ? Nhưng thực ra đây là món quà lớn nhất mà chúng ta có thể tặng cho các em.
Trải nghiệm cài Linux lần đầu
Mình vẫn nhớ lần đầu cài Ubuntu cách đây hơn 10 năm. Cảm giác đó không thể nào quên:
- Tạo USB boot — Lần đầu biết đến Rufus, Etcher
- Vào BIOS/UEFI — "Ơ, hóa ra máy tính có cái này"
- Cài đặt thất bại — Partition sai, boot không lên
- Thử lại — Đọc forum, hỏi anh chị
- Thành công — Màn hình desktop hiện lên, tim đập thình thịch
Khoảnh khắc "PC của mình boot lên với OS mình tự cài" — đó là trải nghiệm không tiền nào mua được.
Từ cài OS đến xây dựng môi trường riêng
Khi đã có vài chiếc PC chạy Linux, các em có thể:
- Dựng Web Server — Apache, Nginx
- Chạy Database — MySQL, PostgreSQL
- Tạo Git Server — GitLab self-hosted
- Học Networking — DHCP, DNS, Firewall
- Monitoring — Prometheus, Grafana
Ngày xưa, khi mình mới đi làm, việc tự dựng server là chuyện bình thường. Bây giờ có AWS, GCP, Azure tiện lợi quá — nhưng đồng thời, cơ hội học hỏi từ gốc rễ cũng ít đi.
Linux "Bất Tiện" — Và Đó Là Điều Tốt
Tại sao chọn Linux thay vì Windows?
Nói thẳng: Linux không thân thiện như Windows hay macOS.
- Cài driver đôi khi phải compile từ source
- Nhiều phần mềm phổ biến không có bản Linux
- Command line là "công dân hạng nhất"
- Lỗi thì phải tự đọc log, tự fix
Nhưng chính sự "bất tiện" này lại là thầy giáo tốt nhất.
Ví von: Học bơi ở hồ bơi vs biển
Học bơi ở hồ bơi có người hướng dẫn, có phao, nước trong vắt — an toàn và dễ chịu.
Học bơi ở biển thì sóng đánh, nước mặn, không thấy đáy — khó khăn hơn nhiều.
Nhưng người học bơi ở biển, khi đã biết bơi, sẽ bơi được ở bất kỳ đâu.
Linux cũng vậy. Khi đã "thuần" được Linux, các em sẽ:
- Không sợ command line
- Biết đọc documentation
- Biết debug, troubleshoot
- Hiểu hệ thống hoạt động như thế nào
"Sự bất tiện buộc ta phải suy nghĩ. Sự tiện lợi cho phép ta lười biếng."
Triết Lý "Tiết Kiệm" — Không Phải Vì Keo Kiệt
Tại sao không xin ngân sách mua PC mới?
Mình hoàn toàn có thể đề xuất:
- Xin ngân sách nhà nước
- Mua PC mới, cấu hình cao
- Cài sẵn mọi thứ cho học sinh
Nhưng mình không muốn làm vậy. Lý do:
1. Tận dụng tài nguyên có sẵn
PC cũ vẫn còn giá trị sử dụng. Tại sao phải bỏ đi để mua mới?
2. Tin tưởng vào khả năng của học sinh
Các em hoàn toàn có thể:
- Tự cài đặt hệ điều hành
- Tự cấu hình môi trường
- Tự giải quyết vấn đề
3. Học từ sự thiếu thốn
Khi không có sẵn mọi thứ, các em buộc phải:
- Sáng tạo
- Tìm tòi
- Hợp tác
Đây là những kỹ năng không thể mua bằng tiền.
Câu chuyện "Sư tử đẩy con xuống vực"
Có câu chuyện kể rằng sư tử đẩy con xuống vực để con tự leo lên, rèn luyện sức mạnh.
Mình không đề xuất làm gì quá khắc nghiệt như vậy (haha). Nhưng việc không cho sẵn mọi thứ là một cách để các em:
- Trải nghiệm thất bại
- Học cách đứng dậy
- Tự hào về thành quả của mình
Kết Luận
PC hết khấu hao, Linux, môi trường on-premise — nghe có vẻ "cũ kỹ" trong thời đại cloud computing.
Nhưng mình tin rằng:
"Tự tay xây dựng môi trường của mình" là trải nghiệm sẽ theo các em suốt đời.
Không phải ai cũng sẽ trở thành lập trình viên hay kỹ sư IT. Nhưng tư duy giải quyết vấn đề, không bỏ cuộc trước khó khăn, tự học từ thất bại — đó là những kỹ năng cần thiết cho bất kỳ nghề nghiệp nào.
Và mình tin, trong số những học sinh được tặng PC cũ hôm nay, sẽ có những em trở thành những người "tạo ra công nghệ" thay vì chỉ "sử dụng công nghệ".
Đó là điều đáng để chúng ta nỗ lực.
Nguồn tham khảo:
- Linux Foundation - Education
- Ubuntu for Education
- Quy định khấu hao tài sản cố định - Thông tư 45/2013/TT-BTC
All rights reserved
