Càng dùng AI, tôi càng thấy mình nên đọc sách nhiều hơn

Mở đầu

Dạo gần đây, mình mới mua cuốn Trí tuệ giả tạo - Internet đã làm gì chúng ta (The Shallows) của Nicholas Carr.

Đây là một cuốn sách rất hay nói về cách Internet đang thay đổi não bộ và thói quen suy nghĩ của con người. Đại ý không phải là “Internet xấu”, mà là khi chúng ta quen với việc lướt nhanh, đọc nhanh, nhảy liên tục từ link này sang link khác, khả năng tập trung sâu và suy nghĩ dài hơi cũng dần bị ảnh hưởng.

Và nếu bạn cũng hứng thú tìm đọc thử, ngay ở chương 1 thôi (Chương 1: HAL và Tôi), bạn sẽ bắt gặp đoạn văn này:

Với một số người, ý tưởng đọc một cuốn sách đã trở nên lạc hậu, có thể còn hơi ngớ ngẩn giống như việc tự may áo sơ-mi hoặc tự mổ gia súc lấy thịt. “Tôi không đọc sách”, Joe O’Shea, cựu chủ tịch hội sinh viên Đại học bang Florida và là người nhận học bổng Rhodes năm 2008, cho biết. “Tôi mở Google, và tôi có thể tiếp nhận thông tin xác đáng một cách nhanh chóng”. Theo chuyên ngành triết học, O’Shea không thấy có lý do gì để vùi đầu vào từng chương sách trong khi chỉ cần một hay hai phút để chọn lọc các đoạn văn thích đáng bằng công cụ Google Book Search. O’Shea cho biết “Việc ngồi xuống và đọc hết một cuốn sách từ đầu chí cuối chẳng có nghĩa lý gì”. “Đó không phải cách sử dụng thời gian của tôi, bởi tôi có thể thu thập tất cả thông tin cần thiết nhanh hơn qua Web”. O’Shea lập luận rằng ngay khi bạn học được cách “săn thông tin” trên mạng, sách trở nên dư thừa[5].

Đọc đến một đoạn này, mình tự nhiên liên tưởng đến xã hội hiện nay. Nếu trong sách là ảnh hưởng của Internet trong kỷ nguyên 3.0 thì giờ đây, với AI của kỷ nguyên 4.0, chúng ta cũng có những ảnh hưởng tương tự.

Và thật ra, AI bây giờ còn “nguy hiểm” hơn Internet ở một điểm: nó không chỉ đưa cho chúng ta nhiều thông tin hơn, mà còn đưa thẳng cho chúng ta một câu trả lời có vẻ rất hoàn chỉnh.

• Một bài viết có mở bài, thân bài, kết luận.
• Một đoạn code chạy được.
• Một bản kế hoạch nghe khá hợp lý.
• Một lời giải thích mạch lạc.
• Một bài văn trơn tru.

Và đôi khi, chính vì nó trơn tru quá, chúng ta quên mất việc cần tự hỏi: “Cái này có thật sự đúng không?”

AI không phải vấn đề. Cách chúng ta dùng AI mới là vấn đề

Mình không nghĩ AI là thứ nên bị né tránh.

Ngược lại, AI rất hữu ích. Mình dùng AI hằng ngày trong công việc: đọc tài liệu, gợi ý ý tưởng, tóm tắt nội dung, viết nháp, phân tích một vấn đề nào đó từ nhiều góc nhìn. Nếu biết dùng đúng, AI có thể giúp chúng ta tiết kiệm rất nhiều thời gian.

Nhưng càng dùng, mình càng thấy có một ranh giới khá mong manh.

• Ban đầu, ta dùng AI như một trợ lý.
• Sau đó, nếu không để ý, ta bắt đầu dùng AI như một người nghĩ hộ.
• Thay vì tự đọc tài liệu, ta bảo AI tóm tắt.
• Thay vì tự viết bản nháp đầu tiên, ta bảo AI viết luôn.
• Thay vì tự thử giải một bài toán, ta hỏi AI đáp án.
• Thay vì tự suy nghĩ xem mình muốn nói gì, ta bảo AI “viết giúp tôi một bài thật hay”.

Từng việc nhỏ như vậy có vẻ không nghiêm trọng. Nhưng nếu lặp lại đủ nhiều, chúng ta có thể dần mất đi thói quen rất quan trọng: tự ngồi lại với một vấn đề và suy nghĩ đến nơi đến chốn.

AI không làm chúng ta kém đi ngay lập tức. Nhưng AI có thể khiến chúng ta dễ bỏ qua những phần khó nhất của việc học và làm: đọc kỹ, hiểu sâu, thử sai, sửa lại, phản biện, và tự diễn đạt bằng lời của mình.

Câu trả lời nhanh đôi khi tạo ra cảm giác hiểu "giả"

Điều mình thấy đáng sợ nhất ở AI không phải là nó có thể sai.

Con người cũng sai. Sách cũng có thể sai. Báo chí cũng có thể sai.

Điều đáng sợ hơn là AI có thể sai bằng một giọng văn rất tự tin.

Một câu trả lời của AI thường được trình bày rất mạch lạc. Nó có cấu trúc rõ, dùng từ chuyên nghiệp, nhìn qua có vẻ hợp lý. Nếu người đọc không có nền tảng hoặc không có thói quen kiểm chứng, rất dễ xem đó là câu trả lời cuối cùng.

• Với công việc, điều này có thể dẫn đến những quyết định sai.
• Với học tập, nó có thể tạo ra cảm giác “mình hiểu rồi”, trong khi thật ra mình chỉ vừa đọc một bản tóm tắt.
• Với nội dung trên mạng, nó có thể làm lượng bài viết, bài SEO, bài chia sẻ, bình luận, kịch bản video tăng lên rất nhanh, nhưng không phải nội dung nào cũng có chiều sâu hoặc được kiểm chứng cẩn thận.

Chúng ta đang bước vào một thời kỳ mà nội dung nghe có vẻ đúng sẽ ngày càng nhiều. Vì vậy, kỹ năng quan trọng không chỉ là biết tạo nội dung, mà là biết đọc, biết lọc, biết nghi ngờ và biết kiểm tra.

Một vấn đề khác: prompt cũng có thể là dữ liệu nhạy cảm

Có một chuyện khá thực tế nữa: nhiều người đang dùng AI trong công việc mà không thật sự để ý đến dữ liệu mình đưa vào.

Ví dụ:

• Đưa danh sách khách hàng lên AI để nhờ phân nhóm.
• Đưa CV ứng viên lên AI để đánh giá.
• Đưa báo cáo nội bộ lên AI để tóm tắt.
• Đưa source code của công ty lên AI để debug.
• Đưa thông tin học sinh, nhân viên, khách hàng lên AI để viết nhận xét.

Những việc này thường xuất phát từ nhu cầu rất bình thường: làm nhanh hơn, đỡ mất công hơn, trình bày chuyên nghiệp hơn.

Nhưng nếu không hiểu công cụ mình đang dùng lưu dữ liệu ra sao, chính sách bảo mật thế nào, dữ liệu có được dùng để huấn luyện hay không, thì việc copy-paste vào AI có thể trở thành một rủi ro thật sự.

Trong thời đại AI, bảo mật không chỉ là chuyện của IT. Nó bắt đầu từ một thói quen rất nhỏ: trước khi dán thứ gì vào chatbot, hãy tự hỏi “mình có quyền đưa dữ liệu này ra ngoài không?”

Học sinh dùng AI: học nhanh hơn hay chỉ nộp bài nhanh hơn?

Nếu nói về AI và việc học, mình nghĩ đây là phần dễ thấy nhất.

AI có thể là một gia sư rất tốt. Nó có thể giải thích lại bài học theo cách dễ hiểu hơn, đưa thêm ví dụ, sửa bài viết, gợi ý cách tiếp cận một bài toán, hoặc giúp học sinh tự học tốt hơn.

Nhưng AI cũng có thể trở thành một “người làm bài thuê” rất tiện.

• Một bài văn có thể được viết trong vài giây.
• Một bài thuyết trình có thể được dựng trong vài phút.
• Một lời giải có thể được đưa ra ngay lập tức.

Vấn đề là: nếu học sinh chưa kịp tự nghĩ, tự viết, tự sai, tự sửa, thì cái mất đi không chỉ là một bài tập. Cái mất đi là quá trình học.

Học không chỉ là có đáp án đúng. Học là quá trình vật lộn với thứ mình chưa hiểu.

Một bài văn còn vụng nhưng do học sinh tự viết có thể có giá trị hơn một bài văn rất mượt do AI tạo ra, nếu bài đầu tiên giúp học sinh học cách diễn đạt. Một lời giải sai nhưng do học sinh tự thử có thể có giá trị hơn một đáp án đúng được copy, nếu lỗi sai đó giúp học sinh hiểu bản chất vấn đề.

Vì vậy, mình nghĩ câu hỏi không nên là “có cho học sinh dùng AI không?”. Câu hỏi đúng hơn là:

Học sinh dùng AI sau khi đã suy nghĩ, hay dùng AI để khỏi phải suy nghĩ?

Vậy đọc sách liên quan gì đến tất cả những chuyện này?

Quay lại câu chuyện ban đầu.

Tại sao đang giới thiệu sách lại nói về AI? Và tại sao giờ đang phân tích AI lại quay về đọc sách?

Vì đọc sách rèn cho chúng ta những năng lực mà thời đại AI rất cần.

• Đọc sách rèn khả năng tập trung lâu hơn một chút.
• Đọc sách rèn thói quen đi theo một lập luận dài, thay vì chỉ đọc vài gạch đầu dòng.
• Đọc sách giúp ta có vốn từ tốt hơn, từ đó đặt câu hỏi tốt hơn.
• Đọc sách giúp ta quen với việc một vấn đề có nhiều lớp, không phải lúc nào cũng có câu trả lời đơn giản.
• Đọc sách cũng giúp ta khiêm tốn hơn, vì đọc càng nhiều càng thấy mình chưa biết nhiều.
• Đọc sách giúp ta giữ phần "người" trong quá trình học.

Những điều đó nghe có vẻ cũ, nhưng lại rất cần khi dùng AI.

• Người đọc tốt thường hỏi AI tốt hơn.
• Người có nền tảng tốt thường biết output nào đang nói chung chung.
• Người quen đọc sâu thường ít bị thuyết phục bởi một câu trả lời nghe hay nhưng thiếu căn cứ.
• Người có thói quen suy nghĩ độc lập sẽ xem AI như công cụ hỗ trợ, chứ không xem AI như nguồn chân lý.

Nói ngắn gọn:

AI tạo ra câu trả lời. Đọc sách rèn cho ta khả năng đánh giá câu trả lời đó.

Kết luận

Mình không đọc sách để tránh AI.

Cũng không nghĩ rằng đọc sách là thứ “cao cấp” hơn công nghệ.

Ngược lại, mình nghĩ người dùng AI tốt trong tương lai sẽ càng cần đọc nhiều hơn. Không nhất thiết chỉ là sách giấy. Có thể là sách điện tử, bài nghiên cứu, essay dài, tài liệu kỹ thuật, hoặc bất kỳ nội dung nào buộc ta phải đọc chậm và suy nghĩ sâu.

Vấn đề không nằm ở hình thức. Vấn đề là ta có còn giữ được thói quen ngồi lại với một ý tưởng đủ lâu hay không.

AI giúp chúng ta đi nhanh hơn. Nhưng đọc sách giúp chúng ta biết mình đang đi đâu, vì sao đi, và khi nào cần dừng lại để tự hỏi: “Điều này có thật sự đúng không?”

Vậy nên, nếu dạo này bạn thấy bản thân dùng AI quá nhiều, đọc tóm tắt quá nhiều, lướt quá nhiều, và ngày càng khó tập trung với một nội dung dài, có lẽ cũng nên thử quay lại với một cuốn sách.

Với mình, The Shallows là một cuốn khá đáng đọc để bắt đầu. Nó không nói trực tiếp về AI theo nghĩa hiện nay, nhưng lại giúp mình nhìn rõ hơn cách công nghệ có thể âm thầm thay đổi thói quen đọc, học và suy nghĩ của chúng ta.

Còn giờ thì mình sẽ quay lại đọc tiếp cuốn sách đang dang dở.

Biết đâu sau vài chương nữa, mình lại có thêm một lý do khác để dùng AI chậm hơn một chút, và 1 bài viết chia sẻ ý nghĩ cùng cảm nhận của bản thân.

Hẹn gặp mọi người ở những bài viết tiếp theo 👋